«ΣΕ ΤΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΜΕ»

Το θρησκευτικό αίσθημα στον σύγχρονο κόσμο

 Γιώργος Σιακαντάρης

 (Αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Τα Νέα», 02/05/2013)

 Tο Πάσχα που έρχεται μας δίνει την αφορμή να αναστοχαστούμε για το θρησκευτικό αίσθημα στον νεωτερικό κόσμο. Το πραγματικό ερώτημα που διέπει τη σχέση του ανθρώπου με την ουράνια «πραγματικότητα» αφορά αν ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του και, κατά συνέπεια, αν συνιστά ο ίδιος την αρχή συγκρότησης του κόσμου ή, όπως υποστηρίζει το θρησκευτικό συναίσθημα, αν το θεμέλιο του κόσμου είναι η θεία χάρη. Βεβαίως ο χριστιανισμός αναγνωρίζει την ελευθερία της βούλησης του ανθρώπου, μόνο όμως ως αποτέλεσμα της συμμόρφωσής της με τη βούληση του Θεού.

 Όπως υποστήριζε ο Ιερός Αυγουστίνος, η επίγεια πόλη «στηρίζεται στην αγάπη του ανθρώπου για τον εαυτό του και αυτή οδηγεί μέχρι την περιφρόνηση του Θεού, ενώ η ουράνια πόλη στηρίζεται στην αγάπη προς το Θεό, πράγμα που οδηγεί στην περιφρόνηση του εαυτού μας». (La Cité de Dieu, Livre XI, σελ 465). Αυτή η άποψη του Αυγουστίνου αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα της προνεωτερικής και της μεσαιωνικής αντίληψης για το θρησκευτικό αίσθημα.

 

Αν στην νεωτερική κοινωνία ο φόβος του άλλου κάνει τους ανθρώπους να παραχωρούν την ελευθερία τους στο κράτος-Λεβιάθαν για να προστατέψουν τη ζωή τους, στην προνεωτερική κοινωνία ο φόβος του θανάτου (το κακό) οδηγεί τους ανθρώπους να παραχωρούν την ελευθερία τους στη θρησκευτική πίστη.

 Πόσο διαφορετικό όμως είναι το θρησκευτικό αίσθημα στη νεωτερική κοινωνία; Εδώ το κακό δεν είναι αποτέλεσμα του προπατορικού αμαρτήματος, δεν είναι απότοκο παραπλάνησης ούτε βρίσκεται στη φύση του ανθρώπου (Χόμπς) ή στη διαφθορά του ίδιου του Λόγου. Το κακό συνίσταται στις κυρίαρχες ροπές του ανθρώπου, ο οποίος θέτει την ευδαιμονία του πάνω από την ηθική (Καντ). Το θεμέλιο του κακού βρίσκεται στους κανόνες της θέλησης, όπως αυτές πηγάζουν από την ίδια την ελευθερία. Αν όμως το κακό δεν βρίσκεται στη φύση του ανθρώπου αλλά στην ελευθερία του, τότε εκεί μπορεί να αναζητήσει και το καλό (Πόπερ).

 Ο Μακιαβέλι που πίστευε στην κακή φύση του ανθρώπου βρίσκει τη δυνατότητα επικράτησης του καλού μέσα από την αγάπη προς την πατρίδα, η οποία γίνεται και αρχή συγκρότησης του κόσμου. Ο πατριώτης δεν μπορεί να είναι πιστός σε τίποτα άλλο παρά μόνο στην πατρίδα του. Με τον Γαλιλαίο, αρχή συγκρότησης του κόσμου γίνεται η φύση. Ενώ, τέλος, με την επικράτηση του καπιταλιστικού κόσμου, το θρησκευτικό συναίσθημα και η πίστη παραμένουν, μόνο που πλέον δεν καθορίζουν την πορεία των ανθρώπινων ενεργειών. Το κριτήριο για την αξιολόγηση του ανθρώπου είναι οι πράξεις του (Βέμπερ) και όχι η πίστη του. Με αυτή την έννοια και μόνο με αυτή πρέπει να κατανοήσουμε τη θέση περί «θανάτου του Θεού». Ο Θεός πεθαίνει όχι ως πίστη, αλλά ως θεμέλιο της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου.

 Για να επανέλθω στον Αυγουστίνο: όταν εκείνος έγραφε ότι την ύπαρξη του κόσμου τη βλέπουμε, ενώ την ύπαρξη του Θεού την πιστεύουμε, δεν φανταζόταν ότι στη νεωτερική κοινωνία η εκκλησία, αλλά και οι άνθρωποι, θα έβλεπαν την ύπαρξη του Θεού, αλλά θα πίστευαν στη λειτουργία του χρήματος, του κεφαλαίου, της εργασίας, του ανταγωνισμού, της αντιπροσωπευτικής αστικής δημοκρατίας. Αυτές είναι οι αρχές του νεωτερικού κόσμου και σ’ αυτές τις αρχές το θρησκευτικό αίσθημα δεν έχει θέση. Για να εξηγούμαι, δεν εννοώ πως ο σύγχρονος άνθρωπος δεν πιστεύει, αλλά πως αυτή του η πίστη δεν είναι αναγκαία για να διαμορφώσει τον κόσμο του. Ο Θεός παραμένει η κεντρική αναφορά της σύγχρονης εκκλησίας, αλλά το θεμέλιό της είναι η πολιτική επιρροή και το μέσο αυτής το χρήμα.

 Ο Πάπας Ιωάννης – Παύλος B’ και ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος πέτυχαν ως κοσμικοί και όχι ως θρησκευτικοί ηγέτες. Δεν θα μπορούσε όμως να συμβεί και το αντίθετο, να θριαμβεύσουν δηλαδή ως θρησκευτικοί ηγέτες. Γιατί αυτό θα σήμαινε ανατροπή των θεμελίων της σύγχρονης κοινωνικότητας. Αυτό όμως μπορεί να το κάνουν είτε μόνο οι ανθρώπινες πράξεις είτε ο Θεός. Και αυτοί δεν ήσαν Θεοί. Καμία νεωτερικότητα όμως δεν θα υπήρχε αν δεν είχε προϋπάρξει ο κριτικός διάλογος της με το θρησκευτικό συναίσθημα. Αυτό δεν κατανοούν οι φανατικοί ένθεν και ένθεν.

 Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι επιστημονικός διευθυντής του ΙΣΤΑΜΕ

 

 «ΣΕ ΤΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΜΕ»Το θρησκευτικό αίσθημα στον σύγχρονο κόσμο Γιώργος

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: